ข่าวดีทะเลตรัง! พะยูนกลับถิ่นกว่า 72 ตัว หลังหญ้าทะเลฟื้น ปี 2569 ยังไม่มีตายเกยตื้น

หลังหลายปีที่ข่าวคราวพะยูนเมืองตรังเต็มไปด้วยภาพเศร้า — ทั้งหญ้าทะเลเน่าตายและพะยูนเกยตื้นตายปีละหลายสิบตัว — ปี 2569 กลับพลิกมาเป็น ข่าวดี ที่หลายคนรอคอย เมื่อการบินสำรวจล่าสุดพบ พะยูนกว่า 72 ตัว กลับเข้ามาหากินรอบหมู่เกาะลิบง จังหวัดตรัง พร้อมคู่แม่ลูกอย่างน้อย 2 คู่ และที่สำคัญที่สุด — ตลอดปีนี้ ยังไม่พบพะยูนตายเกยตื้นแม้แต่ตัวเดียว

พะยูน 72 ตัวกลับคืนถิ่น

นายประจวบ โมฆรัตน์ ผู้อำนวยการสำนักงานทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งที่ 7 เปิดเผยผลการบินสำรวจในช่วง เดือนกุมภาพันธ์ถึงเมษายน 2569 ด้วยโดรนและเครื่องบินเล็ก ว่าพบพะยูนไม่น้อยกว่า 72 ตัว กระจายตัวอยู่รอบหมู่เกาะลิบง อำเภอกันตัง จังหวัดตรัง ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็น "เมืองหลวงพะยูน" ของประเทศไทย

สิ่งที่ทำให้นักอนุรักษ์มีกำลังใจเป็นพิเศษคือการพบ คู่แม่ลูกอย่างน้อย 2 คู่ และพะยูนรวมตัวเป็นฝูงย่อยฝูงละ 3–7 ตัว กระจายอยู่ในแนวหญ้าทะเลที่กว้างกว่า 20,000 ไร่ การมีลูกพะยูนเกิดใหม่และฝูงที่อยู่รวมกันได้ บ่งชี้ว่าแหล่งอาหารเริ่มสมบูรณ์พอที่ฝูงพะยูนจะกลับมาตั้งถิ่นได้อีกครั้ง

ภาพประกอบ: คู่แม่ลูกพะยูนว่ายน้ำคู่กัน มองจากมุมสูงด้วยโดรน — ภาพประกอบสายพันธุ์ CC via Wikimedia Commons

ก่อนหน้านี้ พะยูนกว่า 100 ตัวเคยอพยพหนีออกจากพื้นที่เมื่อหญ้าทะเลเสื่อมโทรมหนัก การที่ฝูงทยอยกลับมาจึงถือเป็น การฟื้นตัวครั้งแรกในรอบหลายปี

จากวิกฤติ สู่การฟื้นตัว

ย้อนกลับไปช่วงปี 2563–2567 หญ้าทะเลรอบเกาะลิบงลดลงอย่างน่าตกใจ รายงานของ Mongabay ระบุว่าพื้นที่หญ้าทะเลหายไปราว ครึ่งหนึ่ง จากภาวะโลกร้อน อุณหภูมิน้ำทะเลที่สูงขึ้น และตะกอนที่เปลี่ยนไป เมื่ออาหารหลักหายไป พะยูนจำนวนมากจึงอดอยากและตายเกยตื้น โดยช่วงปี 2566–2567 มีพะยูนตายเฉลี่ยสูงถึง ปีละราว 40 ตัว ในฝั่งอันดามัน เพิ่มขึ้นเป็นเท่าตัวจากปีก่อน ๆ

ภาพที่สะเทือนใจคนไทยทั้งประเทศคือเรื่องของ "มาเรียม" ลูกพะยูนกำพร้าที่ถูกพบเกยตื้นในปี 2562 และกลายเป็นขวัญใจคนทั้งประเทศ ก่อนจะเสียชีวิตจากการติดเชื้อในกระแสเลือดที่เชื่อมโยงกับการกินพลาสติก เรื่องของมาเรียมจุดกระแสตื่นตัวเรื่องขยะทะเลครั้งใหญ่ และกลายเป็นแรงผลักดันให้ชุมชนและหน่วยงานหันมาเอาจริงเอาจังกับการฟื้นฟูระบบนิเวศ

ภาพประกอบ: แนวหญ้าทะเลใต้น้ำ แหล่งอาหารหลักของพะยูน — ภาพประกอบ CC via Wikimedia Commons

เมื่อชุมชนลงมือฟื้นฟูหญ้าทะเล

การฟื้นตัวครั้งนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเอง แต่มาจากความร่วมมือระหว่างหน่วยงานรัฐ นักวิชาการ และ ชุมชนท้องถิ่น ที่ไม่ยอมนั่งรอ

หนึ่งในวิธีที่ได้ผลคือการทดลองทำ แนวกั้นหญ้าทะเล ที่บ้านแหลมไทร อำเภอสิเกา จังหวัดตรัง โดยใช้ตาข่ายและไม้ล้อมแปลงหญ้าทะเลไว้ราว 5–6 เดือน เพื่อกันสัตว์เข้ามาแทะเล็มในช่วงที่ต้นยังอ่อน ผลคือหญ้าทะเลภายในแนวกั้น เติบโตสูงกว่า 1 เมตร ภายในเวลาเพียงห้าเดือน ขณะที่ภายในพื้นที่ราว 2,000 ไร่ของบ้านแหลมไทรกำลังอยู่ระหว่างฟื้นฟู

ขณะเดียวกัน องค์กรอนุรักษ์อย่าง IUCN ก็สนับสนุนการทดลอง กรงครอบป้องกันหญ้าทะเล ใน 5 จุด ควบคู่กับโครงการ ปลูกหญ้าทะเลทดแทน ระยะ 3 ปีร่วมกับนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ที่ศึกษาว่าวิธีใดได้ผลดีที่สุดในแต่ละพื้นที่

"การฟื้นฟูหญ้าทะเลควรขยายผลให้ได้แบบเดียวกับความสำเร็จของการปลูกป่าชายเลน เพราะมันสำคัญทั้งต่อสมดุลระบบนิเวศและการรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ" — นายพรเทพ วิรัชวงศ์ อาจารย์มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลศรีวิชัย วิทยาเขตตรัง

ที่น่าประทับใจคือพลังของ อาสาสมัครพิทักษ์พะยูน เครือข่ายชาวบ้านที่ก่อตั้งมาตั้งแต่ปี 2554 ครอบคลุมหลายหมู่บ้านรอบเกาะลิบง พวกเขาฝึกใช้โดรนและ GPS ติดตามพะยูน สำรวจแนวหญ้าทะเล และจัดเวิร์กช็อปให้เด็กนักเรียนและเยาวชนในพื้นที่ — เปลี่ยนการอนุรักษ์ให้เป็นเรื่องของคนทั้งชุมชน ไม่ใช่แค่หน้าที่ของหน่วยงาน

ทำไมเรื่องนี้สำคัญกับคนไทย

พะยูนเป็น สัตว์ป่าสงวน ของไทยและเป็นสัญลักษณ์ของความสมบูรณ์ของทะเล แต่คุณค่าของเรื่องนี้ลึกกว่าตัวพะยูน — หญ้าทะเล ที่ฟื้นกลับมาเป็นทั้งแหล่งอนุบาลปลาและสัตว์น้ำวัยอ่อนที่ชาวประมงพึ่งพา เป็นเกราะกันการกัดเซาะชายฝั่ง และเป็นแหล่งดูดซับคาร์บอนใต้ทะเล (blue carbon) ที่ช่วยลดโลกร้อน

ภาพ: แนวชายฝั่งหมู่เกาะลิบง จังหวัดตรัง — via Wikimedia Commons (CC)

เมื่อระบบนิเวศฟื้น ชาวประมงพื้นบ้านก็ได้ประโยชน์โดยตรง เพราะไม่ต้องออกเรือไปไกลเพื่อจับปลาเหมือนช่วงที่หญ้าทะเลเสื่อมโทรม นอกจากนี้ตรังยังเป็นจุดหมายการ ท่องเที่ยวเชิงนิเวศ ที่เติบโต การมีพะยูนกลับมาช่วยดึงนักท่องเที่ยวที่อยากชมธรรมชาติแท้ ๆ — สอดคล้องกับทิศทางที่ นักท่องเที่ยวต่างชาติยังหลั่งไหลเข้าไทย ในปีนี้

สิ่งที่ต้องจับตาต่อไป

แม้สัญญาณจะเป็นบวก แต่เจ้าหน้าที่ย้ำว่ายัง ไว้วางใจไม่ได้ เพราะการฟื้นตัวของหญ้าทะเลขึ้นกับสภาพอากาศและอุณหภูมิน้ำทะเลที่ยังผันผวนจากภาวะโลกร้อน หากเกิดคลื่นความร้อนทางทะเลซ้ำ หญ้าทะเลอาจเสื่อมโทรมได้อีก

ทางการจึงขอความร่วมมือจากผู้ประกอบการท่องเที่ยว ชาวประมง และนักท่องเที่ยว ให้ช่วยกัน ดูแลแหล่งหญ้าทะเล จัดการขยะทะเล และลดความเร็วเรือ ในเขตที่พะยูนหากิน เพื่อไม่ให้เกิดอุบัติเหตุกับแม่ลูกพะยูนที่เพิ่งกลับมา

ข้อมูลสรุป (ข้อมูล ณ มิถุนายน 2569):

• พบพะยูนรอบเกาะลิบง กว่า 72 ตัว จากการสำรวจ ก.พ.–เม.ย. 2569
• คู่แม่ลูก อย่างน้อย 2 คู่ · ฝูงย่อยฝูงละ 3–7 ตัว
• แนวหญ้าทะเลที่ฟื้นตัว กว่า 20,000 ไร่
• ปี 2569 ยังไม่พบพะยูนตายเกยตื้น (เทียบกับปี 2567–2568 ตายเฉลี่ยปีละราว 20 ตัว)

เรื่องของพะยูนตรังจึงเป็นบทพิสูจน์ว่า เมื่อชุมชน นักวิชาการ และภาครัฐร่วมมือกันอย่างจริงจัง ธรรมชาติที่เคยบอบช้ำก็สามารถ ฟื้นกลับคืนมาได้ — และความหวังที่ "มาเรียม" จะเป็นพะยูนตัวสุดท้ายที่ต้องทุกข์ทรมาน อาจกำลังกลายเป็นจริงทีละน้อย