AI อ่านฟิล์มเอกซเรย์ช่วยคัดกรองวัณโรคในพื้นที่ขาดแคลนหมอ — เดินหน้าทั่วโลกปี 2026

ในคลินิกชุมชนที่อยู่ห่างไกลและแทบไม่มีรังสีแพทย์ประจำ เครื่องมือใหม่กำลังเปลี่ยนวิธีค้นหาผู้ป่วย วัณโรค (TB) — ผู้ป่วยเพียงถ่ายฟิล์ม เอกซเรย์ทรวงอก ตามปกติ แล้วซอฟต์แวร์ ปัญญาประดิษฐ์ (AI) จะอ่านภาพนั้นภายในไม่กี่วินาที พร้อมบอกว่าใครควรส่งตรวจยืนยันต่อ เทคโนโลยีนี้กำลังขยายตัวทั่วโลกในปี 2026 และกลายเป็นหนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดของ "AI เพื่อสังคม" ในวงการสุขภาพ

หัวใจของเรื่องคือ AI ไม่ได้มาแทนแพทย์ แต่มาเติมช่องว่างในจุดที่ "ไม่มีแพทย์เพียงพอ" — และนั่นคือพื้นที่ที่วัณโรคระบาดหนักที่สุด

ปัญหาเดิม: คนไข้เยอะ แต่หมออ่านฟิล์มมีน้อย

วัณโรคยังคงเป็น โรคติดเชื้อที่คร่าชีวิตมากที่สุดในโลก ตามรายงานล่าสุดขององค์การอนามัยโลก (WHO) ปี 2024 มีผู้ป่วยรายใหม่ราว 10.7 ล้านคน และเสียชีวิตราว 1.23 ล้านคน ตัวเลขผู้ป่วยเริ่มลดลงเล็กน้อยจาก 10.8 ล้านคนในปี 2023 ซึ่งถือเป็นการดีขึ้นครั้งแรกนับตั้งแต่ช่วงโควิด-19 แต่ยังห่างไกลจากเป้าหมายยุติวัณโรคอยู่มาก

อุปสรรคใหญ่คือ การค้นหาผู้ป่วยให้พบเร็ว เอกซเรย์ทรวงอกเป็นเครื่องมือคัดกรองที่ดี แต่การอ่านฟิล์มต้องอาศัยรังสีแพทย์ที่ผ่านการฝึก ซึ่งในหลายประเทศที่วัณโรคระบาดหนักกลับ "ขาดแคลน" บุคลากรกลุ่มนี้อย่างรุนแรง ฟิล์มจำนวนมากจึงค้างรอการอ่าน ผู้ป่วยบางรายหลุดจากระบบไปก่อนได้รับการวินิจฉัย

ภาพประกอบ: เชื้อ Mycobacterium tuberculosis ต้นเหตุของวัณโรค — Wikimedia Commons

AI เข้ามาช่วยอย่างไร

ซอฟต์แวร์กลุ่มนี้เรียกว่า CAD (computer-aided detection) ทำงานด้วยการเรียนรู้จากฟิล์มเอกซเรย์จำนวนมหาศาล จนสามารถมองหา "ความผิดปกติที่บ่งชี้วัณโรคในปอด" ได้เอง เมื่อเทคนิคถ่ายฟิล์มเสร็จ ระบบจะให้ คะแนนความผิดปกติ (abnormality score) ออกมาทันที — บางระบบแสดงผลเป็นภาพคล้าย "แผนที่ความร้อน" สีน้ำเงินคือปกติ สีแดงคือควรสงสัย

สองตัวที่ถูกอ้างถึงบ่อยที่สุดในงานวิจัยคือ qXR ของบริษัท Qure.ai (อินเดีย) และ CAD4TB ของ Delft Imaging (เนเธอร์แลนด์) ผลการศึกษาที่ตีพิมพ์ในวารสารทางการแพทย์พบว่าซอฟต์แวร์ชั้นนำทำ ความไว (sensitivity) ได้ราว 90–93% ซึ่งผ่านเกณฑ์ขั้นต่ำที่ WHO กำหนดไว้สำหรับชุดทดสอบคัดกรองวัณโรค คือความไว 90% และความจำเพาะ 70%

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในปี 2021 เมื่อ WHO รับรองให้ใช้ CAD แทนการอ่านฟิล์มโดยมนุษย์ได้เป็นครั้งแรก สำหรับการคัดกรองและจัดลำดับผู้ป่วยอายุตั้งแต่ 15 ปีขึ้นไป นับเป็นการเปิดทางให้ AI เข้าสู่ระบบสาธารณสุขจริงอย่างเป็นทางการ และนับจากนั้นการนำไปใช้ก็ขยายตัวต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน

ลงพื้นที่จริง: จากมาลีถึงฟิลิปปินส์

เทคโนโลยีนี้ไม่ได้อยู่แค่ในห้องวิจัย ใน ประเทศมาลี แถบแอฟริกาตะวันตก องค์กรไม่แสวงกำไรท้องถิ่นใช้ AI อ่านฟิล์มในศูนย์สุขภาพชุมชนที่ไม่มีรังสีแพทย์ประจำ ทำให้คัดกรองคนไข้ได้มากขึ้นและพบผู้ป่วยที่ซ่อนอยู่ในชุมชน

ภาพประกอบ: หน่วยเอกซเรย์เคลื่อนที่ (mobile X-ray) ที่ใช้คัดกรองเชิงรุกในชุมชน — Cjp24, CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons

อีกตัวอย่างคือ ฟิลิปปินส์ ที่ตั้งเป้าคัดกรองประชาชน 12 ล้านคน ภายในปี 2026 ภายใต้แผนกำจัดวัณโรคของประเทศ โดยใช้ เครื่องเอกซเรย์เคลื่อนที่ขนาดพกพาที่ติดตั้ง AI ร่วมกับการตรวจยืนยันด้วยเทคนิคอณูชีววิทยา การจับคู่ "เอกซเรย์เคลื่อนที่ + AI" แบบนี้ทำให้ทีมงานเดินทางเข้าหาชุมชนได้ และรู้ผลคัดกรองทันทีหน้างาน แทนที่จะต้องส่งฟิล์มกลับไปอ่านที่โรงพยาบาลใหญ่

เบื้องหลังการขยายตัวนี้คือเม็ดเงินก้อนใหญ่ — กองทุนโลก (The Global Fund) ระบุว่าได้ลงทุนเกือบ 200 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ในช่วงสี่ปีที่ผ่านมาเพื่อสนับสนุนการคัดกรองวัณโรคด้วย AI และพบว่าจำนวนผู้ป่วยที่ตรวจพบเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ

เสียงจากผู้เชี่ยวชาญ

"AI ทำได้ และมันยอดเยี่ยมมาก" — ปีเตอร์ แซนด์ส (Peter Sands) ผู้บริหารกองทุนโลก กล่าวถึงศักยภาพของเทคโนโลยีนี้ในการช่วยตรวจหาผู้ป่วยที่เคยหลุดจากระบบ

ศ.เรจินา บาร์ซิเลย์ (Regina Barzilay) นักวิจัย AI จากสถาบัน MIT มองว่าประเทศรายได้น้อยอาจ "รับเอา AI ไปใช้เร็วกว่า" ประเทศร่ำรวยด้วยซ้ำ เพราะมีความจำเป็นที่ยังไม่ได้รับการตอบสนองอยู่มาก

ขณะเดียวกันผู้เชี่ยวชาญก็เตือนให้ใช้อย่างรอบคอบ — ต้องมีการ ควบคุมคุณภาพและกำกับดูแล ที่เหมาะสม ปรับ "ค่าคะแนนตัดสิน" (threshold) ให้เข้ากับบริบทแต่ละพื้นที่ และยืนยันว่า AI เป็นเพียงด่านคัดกรองด่านแรกเท่านั้น ไม่ใช่คำวินิจฉัยสุดท้าย

ทำไมเรื่องนี้สำคัญกับคนไทย

ไทยเป็นหนึ่งในประเทศที่ WHO จัดอยู่ในกลุ่มที่มี ภาระวัณโรคสูง การมีเครื่องมือที่ช่วยคัดกรองเชิงรุกในชุมชน เรือนจำ หรือสถานพยาบาลที่ขาดรังสีแพทย์ จึงมีคุณค่าโดยตรงต่อการค้นหาผู้ป่วยให้พบเร็วและตัดวงจรการแพร่เชื้อ

เรื่องนี้ยังสะท้อนภาพใหญ่ของการใช้ AI ในวงการสุขภาพที่กำลังเติบโตทั่วโลก เช่นเดียวกับที่เราเห็น เยาวชนไทยใช้ AI ช่วยวินิจฉัยมาลาเรียจนคว้ารางวัลระดับโลก และการที่ระบบสุขภาพไทยได้รับ การจัดอันดับที่ดีขึ้นในเวทีโลก อยากรู้จักเครื่องมือ AI ที่ใช้ได้จริงในชีวิตประจำวัน อ่านเพิ่มได้ที่บทความ รวมเครื่องมือ AI ของ Google ที่คนไทยใช้ได้ฟรี

สรุปประเด็นสำคัญ

• วัณโรคคือโรคติดเชื้อที่คร่าชีวิตมากที่สุดในโลก — ปี 2024 ป่วยใหม่ ~10.7 ล้านคน เสียชีวิต ~1.23 ล้านคน (ข้อมูล ณ มิ.ย. 2026)
• WHO รับรองให้ใช้ AI (CAD) อ่านฟิล์มเอกซเรย์คัดกรองวัณโรคได้ตั้งแต่ปี 2021 สำหรับผู้ที่อายุ 15 ปีขึ้นไป
• ซอฟต์แวร์ชั้นนำ (qXR, CAD4TB) ทำความไวได้ราว 90–93% ผ่านเกณฑ์ขั้นต่ำของ WHO
• กองทุนโลกลงทุนเกือบ 200 ล้านดอลลาร์ในสี่ปี ขยายการใช้งานในมาลี ฟิลิปปินส์ และอีกหลายประเทศ
• AI เป็นเครื่องมือ "คัดกรอง" ที่ช่วยเติมช่องว่างขาดแคลนแพทย์ ไม่ใช่ตัวแทนการวินิจฉัยขั้นสุดท้าย

ติดตามข่าวดีและนวัตกรรมเพื่อสังคมเพิ่มเติมได้ที่ หน้าข่าวของเรา

แหล่งข่าว

• องค์การอนามัยโลก (WHO) — รายงานวัณโรคโลกและแนวทางคัดกรอง
• Stop TB Partnership — AI outperforms humans at reading chest X-rays
• The Lancet Digital Health — CAD for TB (external validation)
• KGOU / NPR — Why some health clinics are turning to AI to screen for TB